Van elke vier euro die Nederland uitgeeft aan zorg, levert er één niets op. Dat is geen aanname, dat is wat de cijfers zeggen. Tegelijk behoren we tot de allerbeste zorgsystemen ter wereld. Hoe kan dat? En wat betekent het voor de toekomst van de Nederlandse zorg? Dit artikel legt de kosten en kwaliteit van de Nederlandse zorg naast elkaar, vergeleken met 15 andere landen, en maakt duidelijk waar de echte pijn zit: niet in slechte zorg, maar in een stelsel vol ‘hokjes’.

Als je kijkt naar hoe ons zorgstelsel functioneert (hoe snel mensen geholpen worden, hoe eerlijk de toegang is, hoe veilig de zorg is) staat Nederland in de top 2 van de wereld.

Het Commonwealth Fund, rankt Nederland #2 van 10 onderzochte rijke landen in 2024. Alleen Australië doet het beter.

Ook de sterftecijfers zijn goed. Van overlijdens die met betere zorg of vroegere opsporing voorkomen hadden kunnen worden, telt Nederland er 165 per 100.000 inwoners. Het gemiddelde in vergelijkbare landen is 215.

Kortom: als je ziek bent en zorg nodig hebt, ben je in Nederland aan het juiste adres.

Nederland geeft 10% van het nationaal inkomen uit aan zorg. Dat is meer dan het gemiddelde van vergelijkbare landen (9,3%). En de kosten stijgen elk jaar harder dan ze zouden moeten.

Ter vergelijking: Australië — #1 in het eerder genoemde ranglijst — geeft 9,8% uit. Japan heeft de hoogste levensverwachting ter wereld en betaalt 10,9%. Maar Japan haalt daar structureel betere uitkomsten mee.

Het probleem is dus niet de hoogte van de kosten. Het probleem is wat we ervoor terugkrijgen.

Van elke €127 miljard die we in 2022 aan zorg uitgaven, ging €32 miljard (een kwart) op aan kosten die geen enkele waarde toevoegen.

Die faalkosten bestaan uit vier categorieën:

• Fragmentatie (€5 mld): zorg die niet aansluit. Een huisarts die niet weet wat de specialist heeft gedaan. EPD’s die geen gegevens delen. Dubbele diagnostiek.
• Bureaucratie (€4 mld): onnodige administratie. Patiëntgegevens die meerdere keren ingevoerd worden in verschillende systemen.
• Overbehandeling (€2 mld): zorg die medisch niet nodig is. Een knieprothese plaatsen zonder eerst fysiotherapie te proberen.
• Overige verspilling (€20 mld): medicijnen die in Nederland duurder zijn dan in buurlanden. Fraude. Misbruik.

Het grootste, vermijdbare deel? Fragmentatie. €12 miljard per jaar (9% van alle zorguitgaven) verdwijnt in de hokjes tussen de nulde, eerste en tweede lijn. Niet door slechte artsen of slechte wil, maar door een systeem dat zorg organiseert in losse kolommen die niet of onvoldoende met elkaar communiceren.

€12 mld per jaar kwijt aan fragmentatie — 9% van alle zorguitgaven

Er zijn meerdere internationale ranglijsten voor gezondheidszorg. En ze geven elk een ander beeld van Nederland. Dat is niet per toeval, ze meten andere dingen.

De conclusie: Nederland heeft een uitstekend zorgstelsel maar een gemiddelde volksgezondheid. We zijn goed in het behandelen van ziekte. We zijn minder goed in het voorkómen ervan.

Of, zoals de data het zegt: ons systeem werkt goed zodra mensen erin zitten. Maar we investeren onvoldoende in het voorkómen dat ze erin terechtkomen.

De landen die het beste scoren (op zowel kwaliteit als kosten) hebben drie dingen gemeen.

1. Preventie is een investering, geen kostenpost

Japan, Noorwegen en Spanje financieren preventie structureel en wettelijk. In Nederland is preventiebudget de eerste post die sneuvelt bij bezuinigingen. Dat is kortzichtig: de schade zie je pas tien jaar later in de zorgkosten.

2. Samenwerking is niet optioneel

De €12 miljard fragmentatiekosten zijn geen ongeluk. Ze zijn het logische gevolg van een stelsel dat zorg organiseert in aparte financieringsstromen en wettelijke kaders die elkaar niet kennen. Landen met lage faalkosten (Japan, Noorwegen, Australië) organiseren zorg als een samenhangend netwerk of ecosysteem, niet als hokjes die bij elkaar worden gehouden door plakband uitvoeringsakkoorden als IZA en AZWA.

3. Meten wat telt

Wie alleen het Commonwealth Fund gebruikt, denkt dat Nederland top is en hoeft niets te doen. Wie alleen Bloomberg bekijkt, schrikt van de middenmoot-positie. De eerlijkste vraag is: hoe scoren we als we alles tegelijk meewegen?

Het interactieve dashboard op onze website laat je precies dat doen. Verstel zelf de weging en zie wat Nederland werkelijk presteert.

Is de Nederlandse zorg de beste ter wereld?

Op zorgstelsel-performance is Nederland #2 in de wereld (Commonwealth Fund 2024). Maar op brede volksgezondheid (hoe gezond Nederlanders zijn, hoelang ze leven, hoeveel ze bewegen) scoren we minder goed en zitten we in de internationale middenmoot.

Hoeveel faalkosten heeft de Nederlandse zorg?

Naar schatting €32 miljard per jaar, ofwel 25% van alle zorguitgaven in 2022. Dat is het bedrag dat uitgegeven wordt aan zorg die geen waarde toevoegt: dubbele diagnostiek, onnodige bureaucratie, overbehandeling en financiële verspilling. Het grootste aandeel (€12 miljard) wordt veroorzaakt door fragmentatie: zorg die niet op elkaar aansluit.

Hoeveel procent van het BBP besteedt Nederland aan zorg?

Nederland besteedt 10,0% van het nationaal inkomen (BBP) aan zorg (OECD 2025). Het gemiddelde van vergelijkbare landen is 9,3%. De VS besteedt 16,6% en heeft toch de slechtste uitkomsten. Australië besteedt 9,8% en staat #1 in internationale vergelijkingen.

Wat is fragmentatie in de zorg?

Fragmentatie betekent dat de verschillende onderdelen van de zorg (huisarts, specialist, thuiszorg, wijkverpleging) niet goed samenwerken. Patiënten vallen tussen de wal en het schip. Gegevens worden dubbel ingevoerd. Behandelingen worden herhaald. In Nederland kost dat structureel €12 miljard per jaar.

Wat kan Nederland leren van landen die beter scoren?

Drie dingen: preventie structureel en wettelijk verankeren, zorg organiseren als netwerk in plaats van als losse kolommen, en eerlijk meten op meerdere dimensies tegelijk, niet alleen op wat het systeem doet zodra je ziek bent.

Nederland heeft een goed zorgstelsel. Maar in een stelsel dat jaarlijks €32 miljard aan faalkosten produceert — waarvan €12 miljard puur door slechte samenwerking tussen zorglijnen, is ‘goed’ niet meer genoeg.

De internationale data wijst in één richting: betere volksgezondheid en lagere kosten liggen niet in betere processen binnen de bestaande kolommen. Ze liggen in een andere manier van organiseren: zorg als samenhangend netwerk, gericht op preventie en samenwerking.

Dat is de kern van wat Essenburgh doet. Niet praten over netwerken, maar ze bouwen.

Goed zorgstelsel, maar €12 miljard verdwijnt jaarlijks in de naden. Dat is geen ongeluk. Dat is een keuze — en een keuze die we kunnen veranderen.

[1] OECD Health at a Glance 2025. OECD Publishing, Parijs. doi.org/10.1787/8f9e3f98-en

[2] Blumenthal D et al. Mirror, Mirror 2024. Commonwealth Fund. September 2024.

[3] Bloomberg Global Health Index 2024. Bloomberg L.P.

[4] Legatum Prosperity Index 2023: Health Pillar. Legatum Institute, Londen.

[5] Verkenning faalkosten in de Nederlandse gezondheidszorg. Betaalbaarheid van Zorg (2022).

Stel je voor: voor elke euro die je vandaag investeert in het voorkómen van ziekte, hoef je er over twintig jaar drie minder uit te geven aan de behandeling ervan. Dat is geen theorie, dat is wat internationaal onderzoek over vijftig jaar en 37 landen laat zien.

Maar niet elk land pakt dit even slim aan. Terwijl sommige landen preventie structureel inbedden in hun gezondheidssysteem, blijft het elders bij goede bedoelingen. Het verschil is meetbaar: in gewonnen levensjaren, gereduceerde kankersterfte en lagere zorgkosten.

In dit artikel zetten we de top 10 landen met de beste preventieve zorg op een rij, onderbouwd door de meest actuele wetenschappelijke data. We leggen uit wat werkt, waarom het werkt, en wat de lessen zijn voor Nederland.

Werk jij aan betere preventieve zorg? Lees meer over wat Essenburgh doet >> essenburgh.com/betere-zorg

Een recente studie analyseerde 37 OECD-landen over vijftig jaar en onderzocht of hogere preventie-uitgaven ook echt leiden tot minder sterfte. De uitkomst:

−1% sterfte   voor élke 10% extra preventie-investering, causaal bewezen in 37 landen over 50 jaar

Wat maakt het verschil? Niet de totale zorguitgaven. De VS geeft het meest uit aan zorg maar scoort het slechtst. Het gaat om twee dingen:

• Vroegopsporing: bevolkingsscreening die ziekte vroeg vindt, vóórdat behandeling duur en intensief wordt
• Vaccinatieprogramma’s: immunisatie die infectieziekten op populatieniveau terugdringt

Landen die hierop inzetten, redden aantoonbaar meer levens, en doen dat voor minder geld dan landen die primair op curatieve zorg inzetten.

Gebaseerd op: GBD 2023 & 2021 (The Lancet), Ammi & Davarzani 2025 (Empirical Economics), Lenzi et al. 2022, Akter et al. 2023 (JAMA), Bonney et al. 2022 (Cochrane), Commonwealth Fund 2024. Zie bronnen onderaan.

De wetenschappelijke literatuur is eenduidig. Drie factoren komen in elk topland terug:

1. Vroegopsporing: bevolkingsscreening als nationale prioriteit

Japan verplicht werkgevers hun medewerkers jaarlijks een gezondheidscheck te laten ondergaan. Zuid-Korea screent de hele bevolking systematisch op vijf soorten kanker. Australië bereikt de hoogste deelname aan mammografie-onderzoek van alle onderzochte landen.

Het effect is aantoonbaar: een Cochrane-review op basis van 94.445 deelnemers liet zien dat bevolkingsbrede longkankerscreening leidt tot 21% minder longkankersterfte. Vergelijkbare effecten gelden voor borst- en darmkankerscreening.

2. Vaccinatie: immunisatie als publieke investering

In de landen die het hoogst scoren, is vaccinatie geen individuele keuze maar een georganiseerd, gesubsidieerd systeem. Noorwegen, Finland en Nederland behoren tot de landen met de hoogste vaccinatiegraad in Europa, en zien dat terug in lagere infectieziekte-last.

3. Rookvrije wetgeving: bewezen effect op bevolkingsniveau

Een meta-analyse van 144 studies (JAMA Network Open, 2023) toont: rookvrije wetgeving leidt tot 10% minder hart- en vaatziekten en 17% minder longaandoeningen. Zweden, Noorwegen en Spanje — vroege invoerders van strenge tabakswetgeving — scoren niet toevallig in de top 10.

Nederland staat vierde, een sterke positie. Maar er zijn drie concrete lessen te trekken uit de landen boven ons.

Van Japan: maak preventie structureel en verplicht

Japan’s geheim is niet geld of technologie, het is wetgeving. De jaarlijkse gezondheidskeuring is geen aanbeveling maar een verplichting voor werkgevers. Structurele inbedding zorgt voor consistent hoge deelname, ook als de individuele motivatie schommelt.

Van Singapore: preventiebudget, geen bezuinigingspost

Singapore reserveert preventiegelden via het Medisave-systeem: het geld is er altijd, ongeacht begrotingstekorten. In Nederland is preventiebudget kwetsbaar. Juist bij bezuinigingen valt preventie als eerste weg, terwijl curatieve zorg wel wettelijk gegarandeerd is.

Van Australië: goedkoper en toch #1

Het meest opvallende resultaat: Australië (#1) en Nederland (#2) zijn óók de landen met de laagste zorguitgaven als percentage van het BBP. De VS geeft het meest uit en scoort het slechtst. Preventie-efficiëntie, niet de hoogte van uitgaven, bepaalt de volksgezondheid.

Primaire preventie is niet de bijrijder van curatieve zorg, het is een zelfstandige determinant van volksgezondheid met eigen, meetbaar effect.

Eerlijkheid is deel van goed beleid. De literatuur is ook open over beperkingen:

• Effecten zijn langzaam: preventie werkt pas na 10 tot 20 jaar. Huidige investeringen zijn nog niet zichtbaar in de sterftecijfers van vandaag.
• Cultuur en leefstijl spelen mee: Japanse voeding en de Mediterrane leefstijl dragen bij. Dit is moeilijk te isoleren van het zorgsysteem.
• Sterkste studies zijn interventiestudies: de beste evidence gaat over specifieke maatregelen, niet over ‘het zorgsysteem als geheel’.

Dit maakt de top 10 een wetenschappelijk geïnformeerde synthese, geen absolute ranglijst. Maar de richting is stevig onderbouwd. Hopelijk volgt het beleid in Nederland ook snel!

Wil je weten hoe jouw organisatie preventieve zorg structureel versterkt? → Plan een gesprek: info@essenburgh.com

Veelgestelde vragen

Welk land heeft de beste preventieve zorg ter wereld?
Japan staat op de eerste positie, met een verplichte jaarlijkse gezondheidscheck en bevolkingsbrede kankerscreening. Resultaat: de hoogste levensverwachting onder hoge-inkomenslanden (84,3 jaar) en de laagste NCD-sterfte. Singapore volgt op plek twee.

Wat is preventieve zorg precies?
Preventieve zorg omvat alles wat ziekte moet voorkomen of vroeg opsporen: van vaccinaties en bevolkingsonderzoeken tot rookvrij beleid en leefstijlprogramma’s. Het verschil met curatieve zorg: je handelt voordat iemand ziek is. Vroegopsporing en vaccinatie zijn de twee bewezen sterkste hefbomen.

Doet Nederland het goed op preventie?
Ja — Nederland staat op positie 4, mede dankzij het poortwachterssysteem via de huisarts en geprotocolleerde bevolkingsonderzoeken. Het Commonwealth Fund rankt Nederland als #2 van 10 hoge-inkomenslanden. Structurele financieringszekerheid voor preventie is een verbeterpunt.

Wat levert investeren in preventie concreet op?
Een studie over 37 OECD-landen (1970–2019) toont: 10% meer preventie-uitgaven leidt tot 1% minder sterfte op de lange termijn — causaal bewezen. De sterkste bijdragen komen van vroegopsporing en vaccinatieprogramma’s.

Hoe kan Nederland leren van Japan of Australië?
Japan maakt preventie structureel en verplicht via wetgeving. Australië laat zien dat je #1 kunt zijn zonder de hoogste zorgkosten — preventie-efficiëntie bepaalt de uitkomst, niet de uitgavenhoogte. Voor Nederland betekent dit: meer inbedding en financieringszekerheid voor preventieve programma’s.

Conclusie: betere zorg begint vóór de ziekte

De top 10 landen laten zien dat preventieve zorg een investering is met bewezen rendement. Niet als slogan, maar als econometrisch bewijs: minder sterfte, hogere levensverwachting, lagere zorgkosten, voor minder geld dan landen die primair op curatieve zorg inzetten.

Nederland staat er goed voor. Maar structurele financieringszekerheid voor preventie, hogere screeningsdeelname en een consequenter tabaksbeleid kunnen Nederland naar de absolute top brengen.

De wetenschap wijst de weg. De vraag is wie de bestuurlijke moed heeft om dit te implementeren.

VAN INZICHT NAAR IMPLEMENTATIE

Essenburgh helpt zorgorganisaties, gemeenten en beleidsmakers bij het vertalen van wetenschappelijke inzichten naar concrete preventiestrategieën. Combinatie van evidence-based onderzoek en praktijkkennis van het Nederlandse zorgveld.
» info@essenburgh.com | +31 (0)341 217101 | www.essenburgh.com

Wetenschappelijke bronnen

[1] GBD 2023 Collaborators. Global Burden of Disease Study 2023. The Lancet. 2025;406(10513):1873–1922. DOI: 10.1016/S0140-6736(25)01637-X
[2] Ammi M, Davarzani F. Preventive care spending and mortality: OECD countries, 1970–2019. Empirical Economics. 2025;69(6):3019–3044. DOI: 10.1007/s00181-025-02820-2
[3] GBD 2021 Collaborators. Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet. 2024;403(10440):2100–2132. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)00367-2
[4] Lenzi J et al. Excess Cardiovascular Mortality in Latvia. Int J Health Policy Manag. 2022;11(6):820–828. DOI: 10.34172/ijhpm.2020.229
[5] Akter S et al. Population-Level Tobacco Control Interventions. JAMA Network Open. 2023;6(7):e2322341. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2023.22341
[6] Bonney A et al. LDCT screening and lung cancer mortality. Cochrane Database Syst Rev. 2022;8:CD013829. DOI: 10.1002/14651858.CD013829.pub2
[7] Blumenthal D et al. Mirror, Mirror 2024. Commonwealth Fund. September 2024. commonwealthfund.org

Het coalitieakkoord ‘Aan de slag | 2026-2030 liegt er niet om: “voorkomen is beter dan genezen” en “we bouwen aan de gezondste generatie ooit.” Prachtige woorden. Maar bladert u door naar de concrete maatregelen, dan ziet u vooral: passende zorg, eigen risico omhoog, zorgfraude aanpakken, en het Zorginstituut dat een “stevigere rol” krijgt. Het recept? Dezelfde ingrediënten, anders verpakt.

Wat ontbreekt is veelzeggend. Nederland kent een Zorginstituut (ZIN) dat waakt over het basispakket – welke pil wel, welke operatie niet. Maar een Gezondheidsinstituut (GIN)? Dat hebben we niet. Terwijl het coalitieakkoord expliciet stelt dat “gezondheid niet begint in het ziekenhuis, maar in het dagelijks leven,” laat datzelfde akkoord de regie over dat dagelijks leven over aan 342 gemeenten en financieel uitgeklede GGD’en. Succes met je volksgezondheidsambitie, VWS.

De cijfers spreken boekdelen. Van de ruim €130 miljard die Nederland jaarlijks aan zorg en welzijn uitgeeft, gaat het leeuwendeel naar curatieve zorg. De Zvw alleen al beslaat zo’n €60 miljard. Het Zorginstituut, de NZa, de zorgverzekeraars – een compleet ecosysteem ingericht op het managen van ziekte. Niet op het organiseren van gezondheid.

En preventie? Het coalitieakkoord belooft dat “preventie weer gaat lonen.” Maar kijk naar de institutionele werkelijkheid. Gemeenten krijgen weliswaar “extra investeringen in de sociale cohesie,” maar zonder landelijke regie, zonder meetbare doelen, zonder doorzettingsmacht. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving waarschuwt al jaren dat gezondheidsverschillen hardnekkig blijven zolang preventie een gemeentelijke speeltuin blijft. En toch: geen GIN in zicht.

Ons staatsbestel kent checks and balances. De Rekenkamer controleert het Rijk. De Raad van State toetst wetgeving. De SER adviseert over sociaaleconomisch beleid. Maar voor onze volksgezondheid? Daar is het Zorginstituut tegelijk speler én scheidsrechter. Een instituut dat per definitie kijkt naar wat al kapot is – het zorgpakket – niet naar wat heel kan blijven.

Het coalitieakkoord rept van een staatscommissie zorg die “aanbevelingen zal doen voor een financieel houdbaar zorgstelsel”. Wederom: zorgstelsel. Niet gezondheidsstelsel. De framing verraadt de blinde vlek. Zoals ik eerder schreef over het IZA: Zolang VWS primair het Ministerie van Ziektekosten blijft, verandert er structureel niets.

Een GIN zou de institutionele tegenhanger zijn die nu ontbreekt. Geen adviesclub, geen kenniscentrum – daar hebben we (er) genoeg van. Maar een instituut met eigen budget, eigen mandaat en doorzettingsmacht. Drie concrete taken:

1. Landelijke regie op preventie

Stop de fictie dat 342 gemeenten, 25 GGD-regio’s en tientallen zorgkantoren samen coherent gezondheidsbeleid kunnen voeren. Centraliseer de sturing, stel meetbare doelen, en reken af op resultaat. Niet vrijblijvend – afdwingbaar. Want iedereen wil passende zorg, maar niemand durft te kiezen.

2. Eigen financieringsstroom

Zolang elke preventie-euro moet concurreren met de curatieve zorgvraag, wint de operatiekamer. Reserveer structureel een percentage van de zorguitgaven – de WRR adviseerde al in 2021 om serieus te investeren in preventie. Een GIN met eigen middelen kan dat waarmaken.

3. Doorzettingsmacht

Een instituut zonder tanden is een vergadertijger. Geef het GIN de bevoegdheid om gezondheidsdoelen te formuleren, regio’s te ondersteunen én aan te spreken, en te adviseren over allocatie van middelen. Maak gezondheidswinst een harde KPI.

Engeland richtte in 2021 het Office for Health Improvement and Disparities op – landelijke regie op gezondheidsongelijkheid, met doorzettingsmacht. Finland’s THL combineert onderzoek met beleidsmacht. Nieuw-Zeeland stuurt de hele rijksbegroting op welzijn, niet alleen op BBP. Wij? Wij schrijven coalitieakkoorden waarin “de gezondste generatie” een vage ambitie is, zonder concrete doelstellingen met mandaat.

Het coalitieakkoord 2026-2030 biedt een opening. Er staat dat “verschuiving van zorg naar gezondheid” nodig is en dat “gezondheid begint in het dagelijks leven.” Prima. Maar zonder institutionele verankering en doorzettingsmacht blijft het bij intenties. De vraag aan de nieuwe minister van VWS is simpel: durft u de logische consequentie te trekken?

Een Zorginstituut dat waakt over het pakket is waardevol. Maar zolang niemand waakt over de volksgezondheid zelf, blijft VWS een reparatiewerkplaats. Het wordt tijd voor een Gezondheidsinstituut Nederland. Want zonder GIN geeft VWS inderdaad geen zin.

Pim Valentijn, lector Waardegedreven en Passende Zorg aan de Hanze en directeur van de Essenburgh Group.

Wat speelt zich ondertussen af in Den Haag? Er wordt gesleuteld aan de knoppen van een systeem dat al lang vastloopt. Het eigen risico een stukje omhoog of omlaag, het basispakket iets ruimer of juist smaller, een nieuwe commissie hier, een extra staatssecretaris daar. Het lijkt daadkrachtig, maar aan de fundamentele problemen verandert niets. Kijk naar de verlaging van het eigen risico: een electorale publiekslieveling die miljarden kost, maar geen enkel probleem oplost. En de echt moeilijke beslissingen, zoals het concentratie van zorg, worden telkens uitgesteld uit angst voor een boze achterban. Het is vergelijkbaar met het dichten van een dijkgat met kauwgom. Zo blijven we hangen in een systeem dat productie beloont in plaats van een verbetering van gezondheid en kwaliteit.

En dan is er nog de olifant in de kamer: verspilling. Dáár valt het grote geld te besparen. Niet door het zorgpakket verder uit te kleden, maar door slimmer te organiseren wat we al doen. De voorbeelden zijn schrijnend herkenbaar: patiënten die meerdere keren bloed moeten laten prikken omdat uitslagen niet worden gedeeld; specialisten die een groot deel van hun spreekuur kwijt zijn aan het reconstrueren van medicatieoverzichten; administratieve rompslomp die zorgverleners opslokt terwijl de patiënt moet wachten.

De verspilling binnen de Nederlandse zorg en het sociaal domein werd in 2022 geraamd op zo’n 25% van de totale uitgaven (ongeveer €32 miljard). Dat komt neer op circa 17% door versnippering, 13% door bureaucratie, 6% door overbehandeling en maar liefst 64% door financiële inefficiëntie. Het blijven schattingen, maar het beeld is duidelijk: het systeem lekt geld aan alle kanten. Bezuinigen op zorg treft direct de patiënt; verspilling aanpakken levert juist dubbele winst op: betere zorg én lagere kosten. Dáár zou het beleid mee moeten beginnen.

Alleen verspilling aanpakken is dweilen met de kraan open zolang de spelregels onveranderd blijven. Er zijn vier politieke keuzes nodig die al veel te lang vooruitgeschoven worden.

1. Zie gezondheid als een vorm van verdienvermogen

Stop met rekenen alsof gezondheid een kostenpost is. Maak structurele financiering voor preventie en een gezonde leefstijl even vanzelfsprekend als investeringen in dijken of spoorwegen. Gezondheid is geen subsidieput, maar een bron van arbeidsparticipatie, innovatie en maatschappelijk welzijn.

2. Breng de drie stelselwetten samen tot één uitvoerbaar systeem

De versnippering zit niet alleen in de geldstromen, maar in de wetgeving zelf: drie systemen, drie loketten, drie toezichthouders. Bundel de Zvw, Wlz en Wmo tot één samenhangend geheel met duidelijke regels, toezicht en kwaliteitsborging. Zo wordt het zorgstelsel eindelijk begrijpelijk en uitvoerbaar voor burgers, zorgprofessionals én beleidsmakers.

3. Bouw één nationale digitale ruggengraat

Zonder goede informatie-uitwisseling blijft zorgvernieuwing een illusie. Leg wettelijk vast dat gegevens één keer worden geregistreerd en overal bruikbaar zijn – met moderne privacybescherming en afdwingbare interoperabiliteit. Geen lappendeken van apps en platforms meer, maar een betrouwbare basisvoorziening waar patiënten en zorgverleners echt profijt van hebben.

4. Schaal op wat werkt en stop de ‘pilotitis’

Nederland is kampioen in pilots. Iedere regio heeft zijn eigen proeftuin, iedere bestuurder zijn eigen transformatietraject. Dat is kostbaar en traag. Wat bewezen resultaat oplevert in gezondheid en efficiëntie, moet landelijk worden ingevoerd – verplicht en zonder omwegen.

Dit zijn geen kleine beleidsaccenten, maar fundamentele keuzes. Wie ze blijft ontwijken, stevent af op het volgende pleisterakkoord. Wie ze durft te maken, legt de basis voor een Deltaplan Gezondheidszorg met echte toekomstwaarde.

En dan de blik vooruit. Geen vrijblijvende transformatietafels meer, geen “Not Invented Here”-mentaliteit in iedere regio, maar één landelijke koers: verspilling tegengaan, versnippering doorbreken en burgers een echte stem geven in de inrichting van regionale zorg. Internationaal weten we het al lang: geïntegreerde zorg werkt. Nederland kan zich ontwikkelen van middenmoter tot koploper. Zoals ons watermanagement ooit uitgroeide tot een wereldwijd exportproduct, zo kan ook een Deltaplan Gezondheidszorg ons land positioneren als gidsland – in het slim organiseren van zorg én in het aantrekken van internationale samenwerking en investeringen.

Maar dan moeten we wel stoppen met halfslachtige akkoorden en symptoombestrijding. Tijd om te doen wat echt nodig is: verspilling aanpakken, het zorgstelsel vernieuwen, informatie-uitwisseling afdwingen en gezondheid zien als de nieuwe motor van onze economie. Dan verandert Nederland van een relatief duur en ingewikkeld zorgland in de Health Delta naar een samenleving die gezondheidswinst centraal stelt, burgers actief betrekt en een uitvoerbaar stelsel creëert.

De vraag is niet óf we dat kunnen, maar wanneer we er gezamenlijk werk van maken. Politieke partijen: dit is jullie opdracht.

De Nederlandse gezondheidszorg staat onder grote druk. Vergrijzing, stijgende zorgkosten, personeelstekorten en complexere zorgvragen vormen samen een perfecte storm. Zonder structurele verandering wordt de zorg steeds moeilijker bemensbaar en betaalbaar.

Toch biedt deze uitdaging ook kansen. Door te investeren in waardegedreven en passende zorg, waarin samenwerking en gezondheidswinst centraal staan, kunnen we werken naar een zorgstelsel dat toekomstbestendig én mensgericht is.

De cijfers liegen er niet om. In 2040 is meer dan een kwart van de Nederlanders 65-plus. Tegelijkertijd kampen we met structurele personeelstekorten: voor elke twee werkenden is er straks één oudere die zorg nodig heeft.

Daarbovenop neemt het aantal mensen met meerdere chronische aandoeningen sterk toe. Dat maakt de zorg intensiever en minder voorspelbaar. Professionals ervaren dit dagelijks: meer werkdruk, langere wachttijden en een versnipperd zorglandschap dat samenwerking belemmert.

De kernvraag is: hoe zorgen we dat elke euro die we in zorg investeren, bijdraagt aan echte gezondheidswinst?

Het antwoord ligt in waardegedreven zorg. Dit gaat verder dan medische resultaten alleen. Het draait om vier waarden:

• Persoonlijke waarde: zorg die aansluit bij wat voor de patiënt belangrijk is.
• Technische waarde: effectieve samenwerking tussen zorgverleners.
• Allocatieve waarde: eerlijke verdeling van middelen en capaciteit.
• Maatschappelijke waarde: bijdragen aan solidariteit en sociale samenhang.

Het Regenboogmodel laat zien hoe deze waarden op elkaar inwerken – van de spreekkamer (micro), via organisaties en samenwerkingsverbanden (meso), tot beleid en financiering (macro). Juist de verbinding tussen deze niveaus maakt verschil.

Lees meer: Lectorale Rede – Dr. Pim P. Valentijn –  Samenwerken aan gezondheidswinst

Nederland kent talloze projecten en proeftuinen die laten zien dat passende zorg werkt. Toch stranden veel initiatieven door tijdelijke financiering of gebrek aan regie.

Voor échte vooruitgang zijn structurele keuzes nodig:

• Meer samenwerking en regie op landelijk en regionaal niveau.
• Nieuwe organisatievormen waarin zorgverzekeraars, professionals en organisaties samen sturen op gezondheidsuitkomsten.
• Onderwijs dat systeemdenken stimuleert, zodat toekomstige professionals zowel zorg verlenen als meebouwen aan betere organisatie en beleid.
• Slim gebruik van data en digitalisering, met oog voor privacy en gelijke toegang.

De toekomst van de zorg vraagt om samenwerking over domeinen heen. Gezondheid wordt immers niet alleen bepaald in het ziekenhuis, maar ook door factoren als inkomen, huisvesting en sociale steun.

Alleen door zorg, welzijn, wonen en veiligheid te verbinden, creëren we een fundament voor passende en rechtvaardige zorg. Dat vraagt om lef, keuzes en het doorbreken van schotten in het systeem.

De zorg staat voor een duidelijke keuze: blijven we pleisters plakken, of durven we het systeem écht anders in te richten?

Bij Essenburgh geloven we dat de toekomst ligt in waardegedreven zorg en samenwerking. Door beleid, organisatie en praktijk beter op elkaar af te stemmen, maken we de zorg niet alleen efficiënter, maar vooral mensgerichter.

‘Passende zorg’ is hét beleidsmodewoord van dit jaar: je vindt het in elke visie, elk regioplan en iedere kamerbrief. Onlangs kwam het opnieuw prominent in beeld: het ministerie van VWS trok 290 miljoen euro uit voor onderzoek, terwijl de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving waarschuwde dat we collectief ‘bijna ziek’ zijn – en dringend grenzen moeten stellen aan wat nog zinnig is. Maar wat passende zorg écht inhoudt? Daar blijft het vaak oorverdovend stil over. Eén ding is duidelijk: passende zorg is geen warm bubbelbad vol idealen, maar een koude plons in harde realiteit. Geen comfortabele koers, maar een noodzakelijke. Tijd om dit aaibare begrip zijn zachte glans te ontnemen. Want eerlijk is eerlijk: wat betekent passende zorg nog, als niemand durft te zeggen wat niet meer past?

Passende zorg begon overzichtelijk: betere zorg, die aantoonbaar waarde toevoegt voor de patiënt. De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) hield het simpel: noodzakelijk, waardevol en afgestemd op de patiënt. Maar lang bleef het daar niet bij. Samen met het Zorginstituut Nederland (ZiN) en het Integraal Zorgakkoord (IZA) kwamen er lagen bij: waardegedreven, samen beslissen, gezondheid vóór ziekte – alsof dat ooit níét de bedoeling was.

En toen werd het echt complex. ZiN voegde maatschappelijke opgaven toe, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bracht daarbovenop nog een ‘houdbaarheidsdriehoek’: financieel, personeel en maatschappelijk draagvlak. Daarmee verschoof het beeld van individuele patiëntenzorg naar systeemherstel op macroniveau. Wat resteert is een Zwitsers zakmes aan principes: voor alles inzetbaar, maar nergens echt snijdend. Iedereen ziet er zijn eigen gelijk in, niemand voelt zich eigenaar. Intussen groeit de stapel beleidsnota’s sneller dan de schraplijsten.

Passende zorg vraagt niet om nóg een visiedocument, maar om vier messcherpe keuzes. Elk op een ander niveau, en allemaal even onvermijdelijk.

1. Beleid dat past – niet alleen de zorg

Onze zorgwetten, toezichtstructuren en beleidskaders zijn versnipperd. En toch verwachten we dat zorgprofessionals het “gewoon oppakken”. Dat is onrealistisch. Zolang wet- en regelgeving geen duidelijke richting geven aan wat passend is, blijft passende zorg een papieren tijger. Wat nodig is? Regie, en die begint in Den Haag – kijk maar naar Zweden of Nieuw-Zeeland.

2. Van volume naar waarde

We belonen nog steeds productie in plaats van resultaat. Zolang prikkels niet veranderen, verandert de praktijk ook niet. Zorgverzekeraars, regio’s en bestuurders moeten sturen op waardevolle zorg, zodat zinnige interventies lonen – en onzinnige vanzelf verdwijnen. Geen prikkel, geen beweging.

3. Eén fundament, over domeinen heen

Passende zorg houdt niet op bij een vakgebied of loket. Het vereist kennisdeling, onderzoek dat disciplines verbindt en gezamenlijke richtlijnen die écht gebruikt worden. Dat ontstaat niet vanzelf: we hebben een lerend zorgsysteem nodig – en de infrastructuur daarvoor ontbreekt nu nog in Nederland.

4. Passende zorg begint bij luisteren

Zorg op maat vraagt niet om nog een datamodel, maar om menselijkheid. Het begint bij luisteren, samen beslissen en ruimte maken voor wat er echt toe doet in iemands leven. Daarvoor moet het systeem meebewegen – met technologie, processen en structuren die zich aanpassen in plaats van afvlakken.

Iedereen is vóór passende zorg – zolang het eigen domein maar buiten schot blijft. Maar zonder keuzes over wat níét meer past, blijven we hangen in warme woorden en vrijblijvend beleid. Wat nodig is? Politieke moed, scherpe besluiten en een gezamenlijke koers die verder kijkt dan de volgende pilotronde. Dus stap uit het bubbelbad van mooie intenties. Droog je af. En doe wat nodig is. Want passende zorg komt er pas, als iemand durft te zeggen: dit past niet meer.

Gezondheidswinst. Klinkt als iets waar zelfs de SP en de VVD het over eens kunnen worden: méér gezondheid voor minder geld. Te mooi om waar te zijn? Niet per se. Maar dan moeten we wél ophouden met gezondheid te behandelen als bijvangst van medische handelingen. Want laten we eerlijk zijn: ons zorgstelsel is ingericht alsof gezondheid vanzelf ontstaat uit declarabele verrichtingen en DOT’s.

Ondertussen stijgen de kosten, haken zorgverleners af en worden de verschillen tussen gezond en ongezond steeds schrijnender. En wat doen wij? Wij praten. Over ‘waarde’. Over ‘transformatie’. Over ‘preventie’. Alsof beleidsretoriek zich vanzelf vertaalt naar resultaat. Het wordt tijd om gezondheid te behandelen zoals een goede bestuurder dat met elke serieuze kerndoelstelling zou doen: definiëren, meten, volgen – en er keihard op sturen. Niet alleen in de spreekkamer, maar vooral in de bestuurskamer, het beleid en de bekostiging.

Vraag het vijf professionals en je krijgt zes antwoorden. De arts begint over genezing, minder klachten, een paar extra gezonde jaren of betere klinische uitkomstmaten – liefst gestaafd met een publicatie in The Lancet. De econoom zwaait met QALY’s, DALY’s en een grafiek over kosteneffectiviteit waar de rekenkamer warm van wordt. De epidemioloog heeft het over incidentie, prevalentie, levensverwachting en het terugdringen van de ziektelast op populatieniveau. En dan hebben we nog de sociaal werker – die benadrukt dat gezondheid niet alleen medisch is, maar ook draait om welzijn, veerkracht en volwaardig meedoen in de samenleving. Zelfs als gezondheid niet vanzelfsprekend is.

Allemaal valide perspectieven. Maar zolang ieder zijn eigen definitie hanteert, blijft ‘gezondheidswinst’ een beleidsmatige grabbelton. Wat we nodig hebben, is één domeinoverstijgende definitie. Gezondheidswinst is niet simpelweg langer leven, en zeker niet minder zorgkosten in een spreadsheet. Het gaat om méér gezonde levensjaren – door mensen zelf ervaren als betekenisvol – en dat tegen een investering die ook voor de samenleving te verantwoorden is. 

Ons zorgsysteem draait vooral op wat eenvoudig te meten is: handelingen, vinklijsten en aantallen. De medisch specialist tuurt naar DOT’s, de huisarts naar consulttarieven, de sociaal werker houdt zelfredzaamheid bij, en Den Haag stuurt op het macrobudget – alsof dat iets zegt over de echte staat van onze volksgezondheid. Het resultaat: een lappendeken aan KPI’s en een woud aan prikkels die elkaar vooral in de weg zitten.

En preventie dan? Geprezen als dé grote belofte, maar inmiddels verworden tot een beleidscircus waar elke partij zijn eigen attractie optuigt. Van aerobics op doktersvoorschrift tot met belastinggeld gesponsorde kruidentuintjes. Goed voor het jaarverslag van het Ministerie van Goedbedoelde Gezondheidsdingen, maar betekenisloos voor de mensen die de zorg het hardst nodig hebben.

Wat nodig is, is geen nieuwe pilot met post-its, maar bestuurlijke ruggengraat. Maak van gezondheidswinst een harde domeinoverstijgende beleidsdoelstelling – net zo meetbaar als het begrotingstekort of het aantal IC-bedden tijdens een pandemie. Niet vrijblijvend, maar meetbaar, afrekenbaar en leidend.

Willen we gezondheidsverschillen verkleinen en de zorg houdbaar houden, dan moeten we de prikkels herzien. Introduceer gezondheidsfondsen: één pot, één doel, meerdere partijen. Als een regio erin slaagt om via slimme investeringen – denk aan preventie, armoedebestrijding, leefomgeving – zowel gezondheidswinst te boeken als zorgkosten te drukken, dan moeten die opbrengsten terugvloeien naar diezelfde regio. Niet naar de schatkist, maar naar de wijk. Daar waar gezondheid begint – en bureaucratie meestal ophoudt.

En ja, stel een regeringscommissaris gezondheidswinst aan. Als we een commissaris voor stikstof, woningbouw en digitalisering nodig achten, waarom dan niet voor de volksgezondheid van 17 miljoen mensen? Gezondheid raakt alles: wonen, werken, onderwijs, zorg. Geef het dan ook de status die het verdient. Dit zou de kerntaak van een minister van Volksgezondheid moeten zijn – niet het managen van ziekenhuiscapaciteit alsof het om een keten van budgethotels gaat.

Andere landen doen het al. Nieuw-Zeeland stuurt via een Wellbeing Budget op welzijn. Singapore beloont beweging via wearables. En Schotland meet gezondheidsimpact vanaf de wieg. Overal waar wordt geïnvesteerd in de sociale determinanten van gezondheid zie je hetzelfde patroon. Meer gezondheidswinst, minder zorgkosten. Geen hogere wiskunde, maar gezond verstand.

De feiten liegen er niet om: de levensverwachting in Nederland stagneert. De kloof tussen gezond en ongezond groeit. En het zorgpersoneel? Dat zit collectief op zijn tandvlees. Ondertussen blijft het medisch-industriële complex op volle toeren draaien, gevoed door productieprikkels en een politiek die liever managet dan verandert. Als we nú geen fundamentele keuzes maken, betalen we straks de rekening – in euro’s, in menskracht én in maatschappelijk vertrouwen. Maar verandering begint niet in Den Haag. Die begint bij u. Bij bestuurders, beleidsmakers en managers met lef. Hier zijn vijf concrete stappen waar u morgen al mee kunt beginnen:

• Stop met interventies zonder bewezen gezondheidsimpact.
• Stuur je organisatie op gezondheidswinst, niet op productie.
• Werk samen aan één regionale gezondheidsagenda.
• Formuleer harde KPI’s die gezondheid centraal stellen.
• Eis van Den Haag dat gezondheidswinst wordt verankerd in wet en bekostiging.

Want gezondheidswinst verdient sturing en leiderschap. En ja, misschien zelf een keiharde KPI.

Daar stond hij dan, Prof. dr. Ernst Kuipers, de arts die minister werd, met zijn kalme stem en rationele blik, omringd door beleidsstukken dikker dan het handboek interne geneeskunde.

Het Integraal Zorgakkoord (IZA) moest dé doorbraak worden die onze zorg zou redden. Minder concurrentie! Meer samenwerking! Passende zorg! Minder bureaucratie! Mooie woorden, maar de werkelijkheid? Een stroperig moeras van bestuurlijk gezwets, waarin échte hervormingen verdrinken in het Nederlandse poldermoeras.

De kernproblemen – perverse prikkels, een versnipperd stelsel en de focus op ziekte in plaats van gezondheid – blijven fier overeind. De praktijk mag intussen jongleren met onwerkbare regels, schotten binnen ongedefinieerde samenwerkingsregio’s. Het IZA? Dat levert vooral méér vergaderingen over vergaderingen op. Resultaat? Meer papier, meer overleg, meer adviseurs en meer frustratie, terwijl zorgpersoneel vertrekt en patiënten verdwalen in een bureaucratisch doolhof.

Met veel tamtam ondertekenden de zorgpartijen en VWS in 2022 het Integraal Zorgakkoord (IZA). De champagne vloeide rijkelijk, Den Haag feliciteerde zichzelf, en in de regio werd instemmend meegeklapt. Maar nu de inkt droog is, blijkt het akkoord vooral een nieuwe aflevering in de eindeloze transformatiesoap “Veel beloven, weinig leveren.“

Gemeenten trokken de stekker eruit – geen extra geld, geen gesprek. Want in Nederland geldt: als beleid faalt, gooi je er gewoon nog een zak belastinggeld tegenaan. De regionale samenwerking waar het IZA zo prat op gaat? Die bracht vooral een explosie aan overlegtafels, een tsunami aan regiobeelden en hoogdravende transformatieplannen. Ondertussen floreert een nieuwe generatie PowerPoint-ridders, terwijl zorgorganisaties nog altijd worden afgerekend op productie in plaats van resultaat.

En preventie, dé toverformule voor een houdbare zorg? Theoretisch briljant, maar in de praktijk een beleidsmatige bijzaak, verdwaald in de wirwar van Zvw, Wlz en Wmo. Waarom inzetten op gezondheid als het verdienmodel leunt op ziekte?

Het IZA werkt als een blok aan het been van innovatie en hervorming. Waarom? Omdat het drie fundamentele systeemfouten negeert en zo precies in stand houdt wat nu al niet werkt.

Fout 1 – Zorglandschap vol barrières

De zorg is versnipperd over drie losstaande domeinen – Zvw, Wlz en Wmo – elk met eigen regels, budgetten en belangen. Regionale samenwerking? Klinkt mooi, maar in de praktijk een bureaucratische hindernisbaan. De privaatrechtelijke Zvw botst op de publieke Wlz en Wmo, terwijl de NMa argwanend toekijkt om ‘kartelvorming’ te voorkomen. Het resultaat? Een systeem waarin samenwerking eerder wordt gestraft dan gestimuleerd. Het IZA ziet het probleem, knikt begripvol, maar laat de muren staan. De praktijk mag het oplossen.

Fout 2 – Waarde meten zonder meetlat

Iedereen heeft het over ‘waarde’ en ‘gezondheidswinst’, maar binnen de Zvw ontbreekt een duidelijke definitie – laat staan een manier om hierop te sturen. Na 18 jaar is er nog steeds geen helder meetinstrument, en toch moet het IZA regionale samenwerking en ‘passende zorg’ realiseren. Maar hoe stuur je op iets wat niemand exact kan vaststellen? Het gevolg: een beleidstrein die in volle vaart vooruit dendert zonder rails. We blijven focussen op productie en kostenbeheersing, niet op daadwerkelijke gezondheidswinst. Zonder meetbare doelen blijft ‘passende zorg’ een loze kreet – fraai in beleidsstukken, nutteloos in de praktijk.

Fout 3 – Ziekte loont, gezondheid niet

Het verdienmodel in de zorg is simpel: meer behandelingen leveren meer inkomsten op. Een volle operatiekamer is financieel aantrekkelijker dan een patiënt die dankzij preventie buiten het ziekenhuis blijft. Preventie en samenwerking mogen dan speerpunten heten, maar financieel loont het niet. Zolang deze perverse prikkels blijven bestaan, blijft het IZA vooral een dure verpakking voor loze ambities.

Terwijl Nederland blijft vastzitten in poldercompromissen, hebben andere landen allang doorgepakt. Niet met vage beloften, maar met scherpe keuzes en structurele hervormingen.

Scandinavië: Regio’s met daadkracht

Zweden en Denemarken bewijzen dat regionale samenwerking geen vrijblijvende praatgroep hoeft te zijn. In plaats van eindeloos vergaderen, werken zorgaanbieders en overheden hier volgens een strak georganiseerd model samen. Het resultaat? Meer slagkracht en een zorgsysteem dat écht functioneert.

Saudi-Arabië: Vision 2030 – gewoon dóén

Met Accountable Care Organizations (ACO’s) herschreef Saudi-Arabië de spelregels. Zorgverleners worden afgerekend op gezondheidsresultaten, niet op het aantal behandelingen. Geen vrijblijvende pilots, maar een financieringsmodel dat samenwerking afdwingt – en het werkt.

Singapore: Preventie als kern, niet als bijzaak

Singapore’s Healthier SG-model plaatst preventie centraal. Huisartsen worden beloond voor het gezond houden van patiënten, niet voor het behandelen van ziekte. Het effect? Lagere kosten, gezondere burgers en een toekomstbestendig zorgsysteem.

Colombia: Zorg zonder barrières

Colombia bewijst met Compensar dat geïntegreerde zorg wél kan. Eerstelijnszorg, preventie en sociale voorzieningen zijn naadloos met elkaar verbonden, zonder bureaucratische barrières. Het resultaat? Betere zorg, lagere kosten en een systeem waarin de patiënt echt centraal staat. Een aanpak die Nederland zo zou kunnen overnemen.

Andere landen tonen lef, stellen duidelijke kaders en zetten door. Het gras is niet per se groener, maar zij durven tenminste te snoeien. De oplossingen liggen voor het oprapen – het enige wat we hoeven doen, is ze slim toepassen. De echte vraag is: hebben we de moed om de vrijblijvendheid achter ons te laten? Of blijven we hangen in eindeloos polderen, terwijl ons zorgsysteem onbetaalbaar, onwerkbaar en onbemensbaar wordt?